KỲ 32

Có những tiếng nói không thể bỏ qua, nhất là khi đến từ một người thơ gần gũi, thâm hậu như nhà thơ Nguyễn Duy – người thường “triệu” chúng tôi đến nhà uống rượu ngon, thưởng thức món ăn ông tự tay nấu, và lắng nghe ông chia sẻ những bài thơ mới ra lò. Lần này, thay vì một bài thơ, Nguyễn Duy gửi qua Zalo một bài văn tế thâm thúy, nhân rằm tháng Bảy, có tựa “Văn tế Thập loại Phê bình”.

Đọc kỹ, ta dễ thấy đây không chỉ là một lối văn tế dí dỏm, châm biếm cao tay, mà còn là một “tấm gương phơi bày” thực trạng phê bình văn học hiện nay: lắm khi hời hợt, vụ lợi, nhăm nhăm bôi bác hoặc xu nịnh, thậm chí có những kiểu phê bình khiến người cầm bút phải e dè, né tránh. Thực tế còn có một dạng phê bình, nếu gọi đúng tên, thì phải gọi là dạng phê bình hèn nhát, phê bình e sợ – hèn nhát vì phải ẩn danh [khác với bút danh], vì không dám đi tới cùng sự thật, e sợ vì không dám gọi đúng tên những yếu kém và giả trá.

Bằng giọng văn dân dã nhưng không kém phần sắc lạnh, Nguyễn Duy đã “điểm danh” mười loại phê bình: từ Móc Máy, Ú Ớ, Siêu Quậy… cho đến Lươn Lẹo, Sân Hận. Nhưng đằng sau những câu chữ tưởng như bông đùa là một nỗi đau đáu: làm sao để phê bình văn học trở lại đúng nghĩa là phê bình – cầm cân nảy mực, công bằng và chính trực – thay vì biến thành một cuộc “chợ chữ” ồn ào, nhiễu loạn.

Bàn tròn Văn học kỳ 32 xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc văn tế đặc biệt này – một lời cảnh tỉnh, một tiếng chuông thức tỉnh từ một thi sĩ từng trải, để chúng ta cùng nhìn lại mình và nhìn lại diện mạo phê bình văn học đương đại.

NGUYỄN DUY

VĂN TẾ THẬP LOẠI PHÊ BÌNH^**

Tiết tháng Bảy mưa dầm sùi sụt^*

(Nguyễn Du)

Ủa tôi nay sức cùng lực kiệt

Các loại chi tê liệt cả rồi

May còn tí chút tàn hơi

Dướn lòng hổn hển đôi lời ruột gan

Làng văn ta đã làm hết sức

Trời cho cao đến mức ấy rồi

Không cao hơn được thì thôi

Cầu mong chớ để lần hồi thấp hơn.

Xưa nay việc văn chương đã khó

Việc bình văn còn khó bội  phần

Mắt xanh là mắt có thần

Có tài có đức có tâm mới thành

Bình - không phải phê bình loạn xạ

Nơi con phe lang chạ chen vào

Hàng tôm hàng cá ồn ào

Người nách thước kẻ tay dao tung hoành.

Có trường phái phê bình Móc Máy

Xáy bùn như cua cáy đào hang

Gian thương nâng giá dìm hàng

Giả trang, rạch mặt la làng, động kinh...

Có trường phái phê bình Ú Ớ

Lý sự cùn dạy dỗ lông nhông

Khen chê uốn éo lòng thòng

Xem đi soi lại vẫn không có gì.

Có trường phái rất chi Siêu Quậy

Nước hồ trong sục khuấy đục chơi

Dở người dở ngợm dở hơi

Hỏa mù gây rối lôi thôi giải sầu.

Có trường phái chuuyên sâu Chọc Ngoáy

Châm người này và  kháy người kia

Loe nhoe thọc gậy bánh xe

Loăng quăng ném đá lia chia đỡ buồn.

Có trường phái chủ trương Bôi Bác

Kim chỉ nam là trát nhọ nồi

Đỉnh cao là học thuyết Bôi

Bôi đen bôi đỏ bôi vôi cửa đình

Có trường phái phê bình Nham Hiểm

Tố người lành chỉ điểm người ngay

Luyện công ném đá giấu tay

Nhâng nhâng mặt dạn mày dày nghênh ngang

Anh Chí chửi cả làng Vũ Đại

Dân làng ai cũng ngại dây vào

Mặc cho thỏa sức gầm gào

Vẫn e anh ngoáy một dao thình lình

Có trường phái  phê bình Phù Thịnh

Chọn nâng bi xu nịnh làm nghề

Kệ cho tai tiếng ê chề

Nhờn môi xôi thịt phủ phê cũng đành

Có trường phái phê bình Sát Thát

Vu cáo và ám sát như không

Áo cà sa rất nâu sồng

Dao găm súng lục lận trong lưng quần

Có trường phái thằn lằn Lươn Lẹo

Lưỡi không xương lắt léo khôn cùng

Quay xe, tráo trở, gian hùng

Sớm đầu tối đánh lung tung lộn phèo.

Có trường phái quái chiêu Sân Hận

Định hướng chuyên ngậm bẩn phun người

Eo ôi miệng lưỡi tanh hôi

Ấy là cửa ngõ hồn người hôi tanh

Phàm chủng loại phê bình Tà Giáo

Hãy chung tay dẹp bạo trừ gian

Cầm cân nảy mực đàng hoàng

Cho văn chương Việt ngày càng Đẹp hơn...

THY SĨ ỦA

Rằm tháng Bảy - Ất Tỵ

(6.9.2025)

---------

^* Văn tế thập loại chúng sinh

^** Thập loại phê bình thời mắc dịch (tạm tuyển):

1.Móc Máy

2.Ú Ớ

3.Siêu Quậy

4.Chọc Ngoáy

5.Bôi Bác

6.Nham Hiểm

7.Phù Thịnh

8.Sát Thát

9.Lươn Lẹo

10.Sân Hận