NGUYÊN HÙNG

(Lời giới thiệu tập “THƠ CHỌN” của Bùi Sỹ Vui và Khuynh Diệp)

Một cuộc gặp gỡ tình cờ đôi khi chỉ diễn ra trong khoảnh khắc, nhưng có thể khắc sâu vào ký ức cả một đời người. Năm 1974, giữa chiến trường Bến Cát, Bình Dương, hai người bạn học cũ ở huyện Quảng Xương, Thanh Hóa – Bùi Sỹ Vui và Khuynh Diệp – bất ngờ gặp lại nhau. Cuộc gặp ấy còn có sự chứng kiến của nhà thơ Trần Ninh Hồ và nhà văn, nhà biên kịch Văn Lê. Hai anh lúc bấy giờ đều công tác tại Cục Chính trị Bộ Tư lệnh Miền.

Trước đó, họ từng chung một mái trường phổ thông. Trong khi Bùi Sỹ Vui sớm rời ghế nhà trường, xung phong nhập ngũ khi mới học hết lớp 9 thì Khuynh Diệp tiếp tục con đường học vấn, rồi cũng vào chiến trường với tư cách một người cầm bút. Hai ngả đường khác nhau đã đưa họ đến cùng một nơi: miền Đông Nam Bộ những năm chiến tranh ác liệt.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, hai người bạn năm xưa lại gặp nhau trên những trang thơ. Tập Thơ tuyển này, vì thế, không chỉ là sự góp chung tác phẩm của hai tác giả, mà còn là cuộc hội ngộ của hai số phận, hai hành trình sáng tác, hai cách lưu giữ ký ức về một thời đất nước.

Bùi Sỹ Vui đi qua chiến tranh với tư cách một người lính trực tiếp cầm súng, rồi tiếp tục gắn bó với quân đội suốt cuộc đời binh nghiệp. Thơ ông mang đậm dấu ấn của người trong cuộc. Những địa danh, trận đánh, tên tuổi đồng đội xuất hiện trong thơ không phải để làm nền cho cảm xúc, mà chính là những phần đời không thể nào quên.

Đọc Hai chiều đạn bắn, Đắp mộ, Đồng đội, Đi tìm mộ anh, người đọc bắt gặp những câu chuyện có thể xem như những trang nhật ký chiến trường được viết bằng thơ. Ở đó có sự khốc liệt của bom đạn, có những cuộc chia tay không hẹn ngày gặp lại, có những người lính nằm xuống khi tuổi đời còn rất trẻ. Và trên hết là tình đồng đội – thứ tình cảm được thử thách đến tận cùng giữa ranh giới sống và chết.

Trong Hai chiều đạn bắn, người lính cõng bạn qua trận địa, rồi chứng kiến đồng đội hy sinh ngay trên vai mình. Sau những phút đau đớn, anh đắp mộ cho bạn, trồng cỏ non lên nấm đất và lại tiếp tục hành quân. Câu chuyện giản dị mà ám ảnh. Nó nhắc chúng ta rằng phía sau mỗi chiến công là những mất mát không gì bù đắp được.

Nhưng thơ Bùi Sỹ Vui không chỉ có chiến trường. Càng đi xa, càng trải qua nhiều biến động, ông càng hướng về quê hương, về mẹ, về mái trường, về những người thân yêu. Về thăm mộ mẹ, Ru cháu, Hội những người chăn trâu, Trường tôi mùa phượng đỏ là những tiếng lòng như thế. Người lính từng đi qua bao trận mạc, khi trở về vẫn có thể nghẹn ngào trước một nấm mộ, một lời ru, một khoảng sân trường cũ.

Thơ Bùi Sỹ Vui không cầu kỳ về thi pháp. Nhiều bài gần với lối kể chuyện, bộc bạch trực tiếp, đôi chỗ còn dàn trải và chưa thật chắt lọc ngôn từ. Nhưng chính trong hình thức mộc mạc ấy lại có một phẩm chất đáng quý: sự chân thành của người viết về những điều mình đã sống, đã yêu thương và mất mát.

Nếu thơ Bùi Sỹ Vui nghiêng về những ký ức trực tiếp của người lính, thì thơ Khuynh Diệp lại mở ra một không gian rộng hơn của hồi tưởng và suy ngẫm.

Là người được đào tạo về văn chương, từng làm công tác văn nghệ trong chiến tranh và sau này gắn bó lâu dài với báo chí, văn học, Khuynh Diệp có một cách tiếp cận đời sống giàu quan sát và liên tưởng. Trong thơ ông, chiến tranh không chỉ hiện lên qua những trận đánh mà còn qua số phận của đất đai, làng xóm, những người mẹ, những dòng sông và khu vườn.

Mùa chim gáy, Về vùng ven, Tiếng ru của ngoại, Mùa trâm xa em, Đi từ vườn mẹ, Về lại Củ Chi... cho thấy một tâm hồn luôn tìm về những gì gần gũi, bình dị. Tiếng chim gáy có thể đánh thức cả một miền tuổi thơ. Một lời ru của ngoại có thể nối ký ức gia đình với lịch sử của vùng đất. Một khu vườn của mẹ có thể trở thành hành trang tinh thần theo người con suốt những chặng đường xa.

Ở Tiếng ru của ngoại, tiếng ru đi qua chiến tranh, qua những năm tháng chia lìa, rồi trở thành tiếng vọng của quê hương trong tâm tưởng người lính. Hình ảnh người ngoại không dừng lại ở tình thân mà còn gợi lên sức sống bền bỉ của những người dân Nam Bộ trong những năm tháng gian lao.

Thơ Khuynh Diệp có xu hướng tìm kiếm hình tượng, tạo những mối liên hệ giữa con người với thiên nhiên và lịch sử. Có những câu thơ giàu nhạc tính, có những hình ảnh lưu lại dư âm sau khi trang sách đã khép. Dẫu vậy, đôi khi tác giả còn để mạch kể và suy tưởng đi xa, khiến một số bài chưa đạt đến độ hàm súc cần thiết. Những bài thơ gây ấn tượng hơn cả thường là khi cảm xúc được gửi vào hình ảnh, để người đọc tự tìm thấy phần suy ngẫm của mình.

Đặt hai phần thơ bên cạnh nhau, có thể nhận ra những khác biệt thú vị. Bùi Sỹ Vui thường đi từ sự việc đến cảm xúc; Khuynh Diệp thường đi từ hình ảnh đến liên tưởng. Một người nặng về ghi nhớ và kể lại; một người thiên về chiêm nghiệm và khơi gợi. Nhưng cả hai cùng gặp nhau ở lòng biết ơn đối với những người đã hy sinh, ở tình yêu quê hương và sự gắn bó với những giá trị bình dị của đời sống.

Cũng cần nói rằng, Thơ tuyển không phải tập hợp những bài thơ được viết trong cùng một thời điểm hay theo một chủ đích nghệ thuật thống nhất. Những sáng tác trải qua nhiều năm tháng, mang theo cả dấu ấn của từng giai đoạn, với những thành công và giới hạn riêng. Bởi vậy, đọc tập thơ này không nên chỉ tìm kiếm những cách tân thi pháp hay những câu chữ thật lạ. Điều đáng trân trọng hơn là hành trình tinh thần của hai con người đã đi qua chiến tranh, trở về với hòa bình và vẫn tiếp tục đối thoại với quá khứ bằng thơ.

Có lẽ, khi quyết định in chung một tập thơ ở tuổi gần tám mươi, hai người bạn Bùi Sỹ Vui và Khuynh Diệp không chỉ muốn giới thiệu những gì mình đã viết. Đó còn là một cách lưu giữ tình bạn, lưu giữ ký ức của thế hệ mình, và gửi lại cho những người đến sau một phần sự thật của những năm tháng không thể nào quên.

Từ mái trường Quảng Xương đến chiến trường Bến Cát, từ những năm tháng bom đạn đến cuộc sống hôm nay, hai người bạn đã đi qua một hành trình dài. Thời gian có thể làm đổi thay nhiều điều, nhưng tình bạn, tình đồng đội và những ký ức chân thành vẫn còn nguyên sức sống.

Và thơ, theo cách riêng của nó, đã giúp họ giữ lại những điều ấy.